1969-07-14: ಭಾರತದಲ್ಲಿ 14 ಪ್ರಮುಖ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳ ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣ

ಜುಲೈ 14, 1969 ರಂದು (ಕೆಲವು ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಜುಲೈ 19 ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಸುಗ್ರೀವಾಜ್ಞೆಯ ನಿರ್ಧಾರವು ಈ ದಿನಾಂಕದಂದು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟಿತು), ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ಮತ್ತು ದೂರಗಾಮಿ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಬೀರಿದ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಅಂದಿನ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ ಅವರ ನೇತೃತ್ವದ ಸರ್ಕಾರವು, ಒಂದು ಸುಗ್ರೀವಾಜ್ಞೆಯ (ordinance) ಮೂಲಕ, ದೇಶದ 14 ಅತಿದೊಡ್ಡ ಖಾಸಗಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣಗೊಳಿಸಿತು (nationalized). ಈ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳು, ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಠೇವಣಿಗಳ (deposits) ಶೇಕಡ 70 ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಈ ನಿರ್ಧಾರದ ಹಿಂದೆ ಹಲವಾರು ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಕಾರಣಗಳಿದ್ದವು. ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣದ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶವೆಂದರೆ, ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವಲಯವನ್ನು, ಕೇವಲ ಕೆಲವು ದೊಡ್ಡ ಕೈಗಾರಿಕೋದ್ಯಮಿಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣದಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಿ, ಅದನ್ನು ದೇಶದ ಬಡ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಜನರಿಗೆ ಲಭ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುವುದು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ, ಖಾಸಗಿ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಉದ್ಯಮಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸಾಲ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಕೃಷಿ, ಸಣ್ಣ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು, ಮತ್ತು ರಫ್ತು ಮುಂತಾದ 'ಆದ್ಯತಾ ವಲಯ'ಗಳಿಗೆ (priority sectors) ಸಾಕಷ್ಟು ಸಾಲ ಸಿಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಅಸಮತೋಲನವನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು ಸರ್ಕಾರದ ಗುರಿಯಾಗಿತ್ತು. ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳ ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣದ ಮೂಲಕ, ಸರ್ಕಾರವು ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸಮಾಜವಾದಿ (socialist) ನೀತಿಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಬಯಸಿತು.

ಈ ನಿರ್ಧಾರವು, ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪಕ್ಷದೊಳಗಿನ ಹಿರಿಯ ನಾಯಕರ 'ಸಿಂಡಿಕೇಟ್' (Syndicate) ಬಣ ಮತ್ತು ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರ 'ಇಂಡಿಕೇಟ್' (Indicate) ಬಣದ ನಡುವಿನ ಅಧಿಕಾರದ ಹೋರಾಟದ ಭಾಗವೂ ಆಗಿತ್ತು. ಈ ದಿಟ್ಟ ಕ್ರಮವು, ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರನ್ನು 'ಬಡವರ ರಕ್ಷಕಿ'ಯಾಗಿ ಬಿಂಬಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿತು ಮತ್ತು ಅವರ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿತು. ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣದ ನಂತರ, ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವಲಯವು ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ತ್ವರಿತವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಸಾವಿರಾರು ಹೊಸ ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ತೆರೆಯಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಹಾಗೂ ಸಣ್ಣ ಉದ್ಯಮಗಳಿಗೆ ಸಾಲದ ಹರಿವು ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಇದು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವಲಯದಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ, ಕಡಿಮೆ ದಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಅನುತ್ಪಾದಕ ಆಸ್ತಿಗಳ (Non-Performing Assets - NPAs) ಹೆಚ್ಚಳಕ್ಕೂ ಕಾರಣವಾಯಿತು ಎಂದು ವಿಮರ್ಶಕರು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. 1980 ರಲ್ಲಿ, ಇನ್ನೂ ಆರು ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ನಿರ್ಧಾರವು, ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ಭೂದೃಶ್ಯವನ್ನು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಿತು.